Corona en de toekomst van hygiëne – Deel 2 van 4: Coronamaatregelen toekomstbestendig?

Door M.C. de Jong LLM

Mevrouw M.C. de Jong LLM is onafhankelijk journalist en schrijft regelmatig kritische artikelen over maatschappelijke vraagstukken. Dit artikel belicht, na een uitvoerige literatuurstudie, de achtergronden en het overheidsbeleid met betrekking tot de maatregelen inzake de verspreiding van het coronavirus.

In de vorige uitgave van Textielbeheer beschreef deel 1 van een serie artikelen over de betekenis van het coronavirus voor de Nederlandse maatschappij, economie en textielverzorging de huidige kennis over het nieuwe coronavirus en haar impact. In dit tweede deel kijken we naar de toekomst van de coronamaatregelen: de 1,5 meter-samenleving, hygiënemaatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen. Zoals verwacht, komt er steeds meer wetenschappelijke onderbouwing waar het besmetting, overdracht en gezondheidseffecten betreft van het nieuwe virus. Inmiddels komen steeds meer wetenschappers tot de conclusie dat dit coronavirus niet zo gevaarlijk is als aanvankelijk gedacht. Vanuit de wetenschap wordt in toenemende mate aangedrongen op het beëindigen van de 1,5 meter-maatregelen. Of de 1,5 meter daarmee ook snel voorbij zal zijn, is de vraag.

Coronasterfte niet hoger dan normale griepsterfte

Een belangrijk meetpunt voor de beoordeling van de gezondheidseffecten van het virus is het aantal sterfgevallen dat het virus veroorzaakt. Het totaal aantal coronadoden was op 25 juni jl. 6.095 volgens het RIVM.[1] Minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge schat de Infection Fatality Rate (IFR), een manier om het sterftecijfer aan te geven, van het virus nu op 0,32 tot 1%.[2] Bij de griepepidemie van 2017–2018 was de IFR volgens voorzitter van het OMT Jaap van Dissel 1%.[3] Deze nieuwe cijfers bevestigen de cijfers uit onderzoeken die we in deel 1 van deze serie al noemden.[4] Corona lijkt qua sterftecijfers dus toch meer op een normale griep. Dat leidt tot de vraag hoe de mensen die elk jaar overlijden aan de griep dit jaar geteld zijn. Het lijkt erop dat die mensen dit jaar aangemerkt zijn als coronadoden.[5] Het is een nieuw virus, dat wel, zegt Pierre Capel, emeritus hoogleraar experimentele immunologie.[6] Daardoor zal het virus bij sommige mensen heftige symptomen veroorzaken, en daar moet dan ook aandacht voor zijn. Maar welke conclusies uit de cijfers getrokken moeten worden, blijft dan wel de vraag.

Welke conclusies kunnen we trekken uit de coronacijfers?

Virus ongevaarlijk voor 98% van de geïnfecteerde mensen

Actuele cijfers van het RIVM stellen dat het nieuwe coronavirus ongevaarlijk is voor 98% van de geïnfecteerde mensen.[7] ‘[Mensen gaan] niet dood aan corona maar met corona,’ zegt prof. Dr. Bob de Wit, hoogleraar aan de Nyenrode Universiteit.[8] Hij en zijn collega prof. Dr. Bob van der Rhee analyseerden de CBS-statistieken en concludeerden dat de grootste sterfte voorkomt bij mensen boven de 80 met onderliggende kwalen.[9] In de leeftijdscategorie 0-65 jaar was er dit jaar een ondersterfte ten opzichte van voorgaande jaren.[10] Volgens het RIVM was op 25 juni 61,9% van het aantal coronadoden boven de 80 jaar.[11] 70% van de aan corona overledenen onder de 70 jaar hadden onderliggende aandoeningen.[12] In het buitenland komt men tot dezelfde conclusies. Een Italiaans onderzoek liet zien dat 99,2% van de Italiaanse coronadoden onderliggende aandoeningen had.[13]

Groepsimmuniteit allang bereikt?

Onderzoeken van het RIVM en bloedbank Sanquin schatten het percentage groepsimmuniteit in april op respectievelijk 3,6[14] en 3%. In juni meldt Sanquin dat dit is gestegen naar 5,5%.[15] Groepsimmuniteit zou daarmee ‘nog lang niet in zicht zijn’,[16] daarvoor moet 50-60% van de mensen zijn besmet.[17] Maar deze onderzoeken richtten zich specifiek op het vinden van antistoffen tegen één eiwit van het virus. Dat betekent niet dat alle mensen zonder dit eiwit niet immuun zijn. Dat kan ook door de werking van ons innate immuunsysteem[18] of door antistoffen tegen eerdere coronavirussen. Een Japans[19] en een Brits[20] onderzoek toonden bijvoorbeeld aan dat mensen die niet in aanraking zijn gekomen met het nieuwe virus toch immuun kunnen zijn omdat zij immuniteit hebben tegen vorige coronavirussen. Volgens emeritus prof. Beda Stadler, oud directeur van het immunologie-instituut aan de Universiteit van Bern in Zwitserland, zitten we dan ook allang op de 40-60% immuniteit.[21] In landen waar het griepseizoen nu komt of nog moet komen, zoals Brazilië en India, is deze immuniteit nog niet opgebouwd.[22] Men verwacht dan ook dat de griep aankomende winter ook bij ons weer terugkeert.

In de winter keert de griep terug

Verspreiding door aerosolen

Er is de laatste tijd veel discussie over de rol van aerosolen in de verspreiding van het virus. Hoe zit dat nu precies? Aerosolen bestaan uit een wolk van grote en kleine fijne druppels en druppelkernen, die een grotere afstand kunnen afleggen en in de lucht kunnen blijven hangen.[23] De huidige 1,5 meter eisen zijn er op gebaseerd dat infectie voornamelijk plaatsvindt binnen een afstand van 1,5 meter via de grote druppels van hoesten en niezen.[24] Het RIVM erkent wel dat er mogelijke bewijzen zijn voor transmissie via aerosolen, maar vindt deze nog onvoldoende.[25] Andere wetenschappers zijn echter steeds meer overtuigd van de cruciale rol van aerosolen. Duitse topviroloog en adviseur van Angela Merkel, Christian Drosten, zei op 25 mei jl. bijvoorbeeld dat aerosolinfecties een duidelijk bestanddeel hebben naast druppelinfectie[26]. Daarop paste het Robert Koch Instituut (het Duitse RIVM) haar richtlijnen aan: Duitsland gaat nu uit van een besmetting die de twee meter overstijgt.[27]

Corona: verspreiding via druppels of aerosolen?

Superspreadevents veroorzaken 80% van alle besmettingen

Sociaal geograaf en docent statistiek en onderzoek Maurice de Hond probeert al maanden grotere aandacht te vragen voor het belang van aerosolen bij de verspreiding van het nieuwe coronavirus.[28] Hij haalt niet alleen internationaal onderzoek[29] aan om zijn beweringen te staven, maar observeert de werking ervan ook in de praktijk. Hij wijst op besmettingen in slecht geventileerde ruimtes waar mensen zich wel aan de 1,5 meter afstand hielden.[30] Het gaat er bij besmette aerosolen om hoeveel we er binnenkrijgen, en voor welke tijdsduur. Volgens prof. Pierre Capel, emeritus hoogleraar experimentele immunologie, kan het lichaam prima omgaan met een kleine dosis besmette aerosolen voor een kortere tijd.[31] Bij langdurige blootstelling aan grote hoeveelheden gaat het lichaam over een drempelwaarde heen, en wordt de persoon ziek. Dit vindt voornamelijk plaats in superspreadevents, waar een grote groep mensen bij elkaar is in een slecht geventileerde ruimte. Vijf dagen na zo’n event zie je de statistieken dan ook omhoog schieten, zegt De Hond.[32] Onderzoeken in bijvoorbeeld Hong Kong[33], China[34] en Israël[35] bevestigen dat 20% of zelfs 1-10% van de besmette personen 80% van de nieuwe besmettingen veroorzaakt in deze superspreadevents. ‘We hebben explosieve evenementen die deze hele epidemie daadwerkelijk veroorzaken,’ zegt ook topviroloog Drosten.[36] Deze manier van verspreiden van virussen is helemaal niet nieuw: volgens Drosten bleek dit ook al tijdens de uitbraak van SARS in 2002/2003.[37]

Superspreadevents veroorzaken 80% van alle besmettingen

 ‘Luchten van ruimtes is belangrijker dan handen wassen’

Van Dissel stelde al dat er buiten nauwelijks besmettingen plaatsvinden.[38] Daar is ook genoeg ventilatie. Binnen, met slechte ventilatie, wordt het virus echter continu rondgecirculeerd. Capel wijst er bovendien op dat aerosolen niet stabiel, maar onder meer temperatuur- en luchtdrukafhankelijk zijn. Koude lucht zoals airco is een extra risicofactor, zegt hij, die vochtigheidsomstandigheden zijn namelijk ideaal voor de stabilisatie van het virus.[39] ‘In slachthuizen zet je een heleboel mensen bij elkaar onder gekoelde lucht,’ aldus Capel. ‘Onder die vochtigheidsomstandigheden stabiliseert het virus, die mensen zitten in een continue recirculatie van infectie. Je lichaam kan best wel wat aan (…) maar bij zo’n gestapelde dosis gaat het mis.’ Onderzoekers van de UvA wezen ook op het geweldige effect van ventilatie bij kleine druppeltjes die in de lucht blijven hangen.[40] Het luchten van ruimtes is volgens Drosten zelfs belangrijker dan handen wassen.[41] Het RIVM houdt zich er vooralsnog aan vast dat de studies andere mogelijkheden niet uitsluiten en vindt aanvullende maatregelen met ventilatiesystemen (nog) niet noodzakelijk.[42]

Buiten lopen we vrijwel geen risico
Goede ventilatie zou geweldige impact hebben

Hoe zit het dan met die 1,5 meter?

Capel snapt niets van de standvastigheid van het RIVM. Zelfs de wetenschappelijke onderbouwing die de WHO gebruikt spreekt haar eigen beleid tegen, zegt hij.[43] De 1,5 meter-maatregelen hebben volgens hem niets gedaan. In Nederland vroeg politicus Wybren van Haga Van Dissel naar de wetenschappelijke basis van het RIVM. ‘Die 1,5 meter is niet iets wat we nu afgelopen februari uit de lucht plukten,’ zegt Van Dissel daarop.[44] ‘Daar liggen WIP-adviezen aan ten grondslag, waarbij we op grond van jarenlange ervaring ook in ziekenhuizen weten dat dit een veilige afstand is om te werken (…) We moeten ons natuurlijk wel realiseren: het is allemaal risicoreductie.’

Heeft de 1,5 meter afstand wel zin?

Lockdown geen nut?

De vraag reist steeds meer of de lockdown wel voldoende nut heeft. Uit een Israëlisch onderzoek door prof. Isaac Ben-Israel van het Ministerie van Wetenschappen blijkt dat het nieuwe coronavirus precies hetzelfde patroon volgt in landen die in strenge lockdown zijn gegaan en in landen die helemaal geen maatregelen hebben genomen.[45] Noorwegen constateerde ook dat de lockdown niet nodig was.[46] Het virus was al aan het dalen toen de strenge maatregelen werden ingevoerd, zegt Camilla Stoltenberg, directeur van het Noorse volksgezondheidinstituut.[47] Prof. Neil Ferguson, die op 16 maart voorspelde dat er meer dan een half miljoen coronadoden zouden vallen en zijn beweringen later terugnam, gaf op 2 juni aan dat hij groot respect had voor Zweden, die met haar beleid het sterftecijfer lager hield dan in het VK.[48] Jens Lundgren, hoogleraar infectieziekten aan het Rigshospitalet in Kopenhagen, zegt dat het effect van de lockdown in Denemarken overdreven is.[49] Ook in Nederland zegt Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit, dat een intelligente lockdown niet nodig was.[50] Toen op 16 maart de 1,5 meter afstand werd afgekondigd, zat het besmettingsgetal al iets onder de 1. ‘Daarna is het besmettingsgetal niet ver onder de 1 gezakt, dus deze maatregelen hebben weinig extra opgeleverd,’ aldus Helsloot.

Had de lockdown wel zin?

Collectieve vergissing?

Is er dan sprake van een wankele wetenschappelijke basis van het beleid? Dat valt nog te bezien. Wellicht is het nog (te) vroeg om daar een eensluidend oordeel over de vormen. Maar ook uit andere hoeken klinkt forse kritiek. Zo stelt juridisch Nederland nadrukkelijk vragen over de grondwettelijkheid van de noodmaatregelen[51] en de mogelijke noodwet[52]. Daarbij komt de vraag of het kabinet de negatieve gevolgen van de maatregelen voor de volksgezondheid[53], alsmede de vergaande sociale[54], psychologische[55] en economische[56] consequenties, wel goed heeft afgewogen. Premier Mark Rutte volgde het ‘heilige’[57] advies van het OMT.[58] Terecht bij uitbraak van een crisis, maar zitten we daar nog wel in? Hoe komt het OMT tot haar advies, zo vragen vele wetenschappers zich af.[59] Massapsycholoog en perceptiedeskundige Jaap van Ginneken zegt tegen het fd dat het gevaar bestaat dat we ons collectief vergissen: ‘Ik vind het zorgwekkend dat het RIVM op dit moment een soort definitiemonopolie heeft. Vanuit hun kleine wereldje dragen ze opvattingen uit over wat er aan de hand is en wat er aan te doen valt. Ik zou ze aanraden om tegenspraak te organiseren, want anders krijg je toch een soort monocultuur waarin blijkt dat je bepaalde dingen met zijn allen hebt gemist.’[60]

Brandbrief

Op 28 juni jl. stuurden meer dan 1.100[61] medische professionals een brandbrief over de coronamaatregelen naar de regering.[62] De artsen zeggen dat de huidige maatregelen, waaronder de verplichte sociale distantie, (semi-)verplichte isolatie, hygiënemaatregelen en verplichte persoonlijke beschermingsmaatregelen, de visie op gezondheid en rechten van de mens in hoge mate schenden en roepen de politici op om zelf, onafhankelijk en kritisch het beschikbare bewijs te beoordelen, ook dat van andersdenkenden. Met de brief willen de artsen en zorgmedewerkers het signaal afgeven dat voortgang op dezelfde voet meer schade dan goed zou kunnen doen.

‘Beoordeel kritisch het bewijs, ook van andersdenkenden’

Conclusie

Hoe toekomstbestendig zijn de coronamaatregelen? Als de sterftecijfers worden bezien, en de conclusie van het RIVM daarbij wordt meegenomen dat het virus ongevaarlijk is voor 98% van de mensen, dan kunnen daar vraagtekens bij worden geplaatst. Een bevestiging van significante besmetting via aerosolen zou betekenen dat de 1,5 meter afstand die we allemaal hebben gehouden in de afgelopen maanden weinig effect zou hebben gehad. Vooropgesteld moet worden dat de overheid voor grote uitdagingen is geplaatst. Er rustte een zware verantwoordelijkheid op haar schouders en inzet en wijze van handelen verdienen het grootste respect. Verkeerde inschattingen kunnen in een crisis als deze onmogelijk worden vermeden. Deze inzien, toegeven en bijsturen daar waar aan de orde, zou wel mogen worden verwacht. Op basis van de informatie die er nu ligt, wordt de roep steeds luider om de 1,5 meter-maatregelen te  beëindigen. Kunnen we ons als land niet beter richten op het voorbereiden van het volgende griepseizoen, met voldoende aandacht voor superspreadevents, goede ventilatie en temperaturen? Zonder afstand?

[1] RIVM, ‘COVID-19. Technische briefing Tweede Kamer,’ 25 juni 2020, https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/technische_briefing_commissie_vws_25_juni_2020_jaap_van_dissel.pdf

[2] Tweede Kamer, ‘Antwoord op vragen van de leden Wilders en Agema over het artikel ‘Helpt ventileren tegen corona? Nederland negeert Duits advies frisse lucht’, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/kamervragen/detail?id=2020Z12033&did=2020D26085

[3] Tweede Kamer, ‘Verslag van een technische briefing, gehouden op 4 februari 2020, over coronavirus’, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2020Z06872&did=2020D14662

[4] TextielBeheer, ‘Corona en de toekomst van hygiëne – Deel 1 van 4: Corona, de kroon op de virussen?’, 2020.05, https://www.textielbeheer.nl/magazines/202005/TBMagazine.php#p=14

[5] WHO, ‘International Guidelines for Certification and Classification (Coding) of COVID-19 as cause of death’, 20 april 2020, https://www.who.int/classifications/icd/Guidelines_Cause_of_Death_COVID-19-20200420-EN.pdf?ua=1

[6] Café Weltschmerz, ‘Het vaccin, een utopie‘, 3 juli 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/het-vaccin-een-utopie-pierre-capel-en-ramon-bril/

[7] RIVM, ‘COVID-19. Technische briefing Tweede Kamer,’ 25 juni 2020, https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/technische_briefing_commissie_vws_25_juni_2020_jaap_van_dissel.pdf

[8] Prof. Dr. Bob de Wit en prof. Dr. Bo van der Rhee, ‘Verkeerde informative verspreidt als virus,’ 18 juni 2020, https://www.nyenrode.nl/nieuws/n/verkeerde-informatie-verspreidt-als-virus

[9] Café Weltschmerz, ‘De uitweg naar een vanzelfsprekend normaal’, 21 juni 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/de-uitweg-naar-een-vanzelfsprekend-normaal-prof-bob-de-wit-en-flavio-pasquino/

[10] Prof. Dr. Bob de Wit en prof. Dr. Bo van der Rhee, ‘Verkeerde informative verspreidt als virus,’ 18 juni 2020, https://www.nyenrode.nl/nieuws/n/verkeerde-informatie-verspreidt-als-virus

[11] RIVM, ‘Epidemiologische situatie COVID-19 in Nederland 13 juni 2020, https://www.rivm.nl/documenten/epidemiologische-situatie-covid-19-in-nederland-12-juni-2020

[12] Ibid.

[13] Istitvto Svperiore Di Santita, ‘Report sulle caratteristiche dei pazienti deceduti positive a COVID-19 in Italia’, 17 maart 2020, https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Report-COVID-2019_17_marzo-v2.pdf

[14] Café Weltschmerz, ‘Lockdown, gebaseerd op verborgen modellen en de foute tests’, 8 juni 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/lockdown-gebaseerd-op-verborgen-modellen-en-de-foute-tests-willem-engel-en-ramon-bril/

[15] Sanquin, ‘Ongeveer 5,5% van bloeddonors heeft corona-antistoffen’, 3 juni 2020, https://www.sanquin.nl/over-sanquin/persberichten/2020/06/ongeveer-5-procent-van-bloeddonors-heeft-corona-antistoffen

[16] NOS, ‘Bloedbank Sanquin: nog mijlenver van groepsimmuniteit, hopen op goed vaccin’, 3 juni 2020, https://nos.nl/artikel/2335989-bloedbank-sanquin-nog-mijlenver-van-groepsimmuniteit-hopen-op-goed-vaccin.html

[17] NPO Radio 1, ‘Viroloog Koopmans: ’50 tot 60 procent van de bevolking nodig voor groepsimmuniteit’, 17 maart 2020, https://www.nporadio1.nl/binnenland/22400-viroloog-koopmans-50-tot-60-procent-van-de-bevolking-nodig-voor-groepsimmuniteit

[18] Café Weltschmerz, ‘Het vaccin, een utopie‘, 3 juli 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/het-vaccin-een-utopie-pierre-capel-en-ramon-bril/

[19] Johannes M. Dijkstra et al., ‘Expected immune recognition of COVID-19 virus by memory from earlier infections with common coronaviruses in a large part of the world population’, 23 april 2020, https://f1000research.com/articles/9-285#ref-49

[20] Kevin Ng et al,, ‘Pre-existing and de novo humoral immunity to SARS-CoV-2 in humans’, 15 mei 2020, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.05.14.095414v1.full.pdf

[21] Zie het deel 1 van de serie: https://www.textielbeheer.nl/magazines/202005/TBMagazine.php#p=14 en het interview met prof. Stadler: Café Weltschmerz, ‘The tragic failure of science and the immunology behind Covid19’, 28 juni 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/the-tragic-failure-of-science-and-the-immunology-behind-covid19-prof-beda-stadler-and-ramon-bril/

[22] Café Weltschmerz, ‘RIVM speelt met onze levens’, 2 juli 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/rivm-speelt-met-onze-levens-pim-van-galen-en-maurice-de-hond/

[23] RIVM, ‘Aerogene verspreiding SARS-CoV-2 en ventilatiesystemen’, bijlage bij de LCI-richtlijn COVID-19, https://lci.rivm.nl/aerogene-verspreiding-sars-cov-2-en-ventilatiesystemen-onderbouwing

[24] RIVM, ‘LCI-richtlijn COVID-19’, https://lci.rivm.nl/richtlijnen/covid-19

[25] RIVM, ‘Aerogene verspreiding SARS-CoV-2 en ventilatiesystemen’, bijlage bij de LCI-richtlijn COVID-19, https://lci.rivm.nl/aerogene-verspreiding-sars-cov-2-en-ventilatiesystemen-onderbouwing

[26] Deutschlandfunk, ‘Im Alltag eher aufs Lüften konzentrieren als auf ständiges Desinfizieren‘, 25 mei 2020, https://www.deutschlandfunk.de/virologe-drosten-zu-aerosol-uebertragung-im-alltag-eher.694.de.html?dram:article_id=477312

[27] Robert Koch Institut, ‘SARS-CoV-2-2 Steckbrief zur Coronavirus-Krankheit-2019’, 26 juni 2020, https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Steckbrief.html#doc13776792bodyText1

[28] Maurice de Hond, COVID-19 artikelen, https://www.maurice.nl/covid-19/interesting-sources/

[29] Maurice de Hond, ‘Het grote of kleine belang van aerosols bij de verspreiding van COVID-19’, 1 juli 2020, https://www.maurice.nl/2020/07/01/het-grote-of-kleine-beland-van-aerosols-bij-de-verspreiding-van-covid-19/

[30] Zie bijvoorbeeld Richard Read, ‘A choir decided to go ahead with rehearsal. Now dozens of members have COVID-19 and two are dead’, 29 maart 2020, https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-29/coronavirus-choir-outbreak

[31] Café Weltschmerz, ‘Maatregelen zijn flauwekul’, 20 juni 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/15-maatregelen-zijn-flauwe-kul-professor-pierre-capelle-en-ab-gietelink/

[32] Maurice de Hond, ‘Superspreading events: de aanjager van de COVID-19 pandemie’, 3 juni 2020, https://www.maurice.nl/2020/06/03/superspreading-events-de-aanjager-van-de-covid-19-pandemie/

[33] Dillon Adam et al., ‘Clustering and superspreading potential of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) infections in Hong Kong, https://www.researchsquare.com/article/rs-29548/v1

[34] Qifang Bi, MHS et al., ‘Epidemiology and transmission of COVID-19 in 391 cases and 1286 of their close contacts in Shenzhen, China: a retrospective cohort study’, 27 april 2020, https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30287-5/fulltext

[35] Danielle Miller et al., ‘Full genome viral sequences inform patterns of SARS-CoV-2 spread into and within Israel’, 22 mei 2020, https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.05.21.20104521v1

[36] Deutschlandfunk, ‘Welche Rolle spielen “Superspreader” bei der Ausbreitung des Coronavirus?’, 5 juli 2020, https://www.deutschlandfunk.de/covid-19-welche-rolle-spielen-superspreader-bei-der.1939.de.html?drn:news_id=1148077

[37] Ibid.

[38] https://www.youtube.com/watch?v=4lcEEz6TDjw

[39] Café Weltschmerz, ‘Het vaccin, een utopie‘, 3 juli 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/het-vaccin-een-utopie-pierre-capel-en-ramon-bril/

[40] UvA, ‘Goede ventilatie cruciaal voor coronabestrijding’, 28 mei 2020, https://www.uva.nl/content/nieuws/persberichten/2020/05/goede-ventilatie-cruciaal-voor-coronabestrijding.html

[41] Koen Marée, ‘Duitse topviroloog Christian Drosten: ‘Luchten van ruimtes is belangrijker dan handen wassen’’, 25 mei 2020, https://www.dvhn.nl/extra/Duitse-topviroloog-Luchten-van-ruimtes-nog-belangrijker-dan-handen-wassen-25696036.html

[42] RIVM, ‘Aerogene verspreiding SARS-CoV-2 en ventilatiesystemen’, bijlage bij de LCI-richtlijn COVID-19, https://lci.rivm.nl/aerogene-verspreiding-sars-cov-2-en-ventilatiesystemen-onderbouwing

[43] Café Weltschmerz, ‘Het vaccin, een utopie‘, 3 juli 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/het-vaccin-een-utopie-pierre-capel-en-ramon-bril/

[44] https://www.youtube.com/watch?v=4lcEEz6TDjw

[45] Isaac Ben-Israel, ‘The end of exponential growth: The decline in the spread of coronavirus,’ 19 april 2020, https://www.timesofisrael.com/the-end-of-exponential-growth-the-decline-in-the-spread-of-coronavirus/

[46] The Local, ‘Norway ‘could have controlled infection without lockdown’: health chief’, 22 mei 2020, https://www.thelocal.no/20200522/norway-could-have-controlled-infection-without-lockdown-health-chief

[47] Fraser Nelson, ‘Norway health chief: lockdown was not needed to tame Covid’, The Spectator, 27 mei 2020, https://www.spectator.co.uk/article/norway-health-chief-lockdown-was-not-needed-to-tame-covid

[48] Connor Boyd, ‘Neil Ferguson whose grim warnings prompted Boris Johnson to order total lockdown admits Sweden may have suppressed Covid-19 to the same level but without draconian measures’, 3 juni 2020, https://www.dailymail.co.uk/news/article-8379769/Professor-Lockdown-Neil-Ferguson-admits-greatest-respect-Sweden.html

[49] Jakob Kjelldén, ‘Effekterna av den danska strategin har överdrivits’, 19 mei 2020, https://www.expressen.se/kvallsposten/effekterna-av-den-danska-strategin-har-overdrivits/

[50] Paulus Houthuijs, ‘Wij zeggen nee tegen de anderhalvemetersamenleving’, NOS, 21 mei 2020, https://nos.nl/collectie/13824/artikel/2334648-wij-zeggen-nee-tegen-de-anderhalvemetersamenleving

[51] Zie bijv. https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/@121106/w04-20-0139-vo/, Café Weltschmerz, ‘Het volk staat op tegen de Staat die haar grondrechten schendt’, 24 juni 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/16-het-volk-staat-op-tegen-de-staat-die-haar-grondrechten-schendt-i-ab-gietelink-en-jan-brouwer/, of Café Weltschmerz, ‘Over de schending van de Grondrechten en de dreigende Noodwet’, 15 mei 2020, https://www.cafeweltschmerz.nl/7-over-de-schending-v-d-grondrechten-en-de-dreigende-noodwet-i-ab-gietelink-interviewt-wim-voermans/

[52] Zie bijv. https://www.advocatenorde.nl/juridische-databank/details/wetgevingsadviezen/272563, https://www.raadsleden.nl/sites/www.raadsleden.nl/files/documenten/2020-06-04_reactie_ned_ver_voor_raadsleden_consultatie_covid_19_.pdf, of Douwe Jan Elzinga, ‘De Tijdelijke Coronawet is een misbaksel’, 10 juni 2020, https://www.raadsleden.nl/actueel/nieuws/column-douwe-jan-elzinga-de-tijdelijke-coronawet-is-een-misbaksel

[53] Zie bijv. Frank Timmers & Lucien Baard, ‘Twentse artsen: ‘1,5 metersamenleving tast onze weerstand juist aan’, AD, 16 mei 2020, https://www.ad.nl/binnenland/twentse-artsen-1-5-metersamenleving-tast-onze-weerstand-juist-aan~a06a5e30/, of Enith Vlooswijk, ‘Waarom niet bewezen is dat door uitgestelde zorg tijdens de coronacrisis 100 tot 400 duizend levensjaren verloren gingen’, 29 mei 2020, https://nieuwscheckers.nl/nieuwscheckers/waarom-niet-bewezen-is-dat-door-uitgestelde-zorg-tijdens-coronacrisis-100-tot-400-duizend-levensjaren-verloren-gingen/

[54] Kim van Keken en Dieuwertje Kuijpers, ‘Het virus treft vooral de zwaksten’, Vrij Nederland, Jaargang 81, 2020, nr. 5, p. 41.

[55] Samantha K. Brooks, PhD, et al., ‘The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence’, 26 februari 2020, https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30460-8/fulltext

[56] IMF, ‘The IMF’s Response to COVID-19’, 29 juni 2020, https://www.imf.org/en/about/FAQ/imf-response-to-covid-19#Q4

[57] Tobias den Hartog, ‘’Heilig’ team bepaalt ons dagelijks leven’, 16 april 2020, https://www.ad.nl/politiek/heilig-team-bepaalt-ons-dagelijks-leven~a3bdcac8/

[58] RTL Nieuws, ‘Lees hier de volledige toespraak van premier Rutte terug’, 16 maart 2020, https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5058586/toespraak-premier-mark-rutte-coronavirus

[59] Nieuwsuur, seizoen 2020, afl. 114, https://www.npostart.nl/nieuwsuur/25-04-2020/VPWON_1310778

[60] Heiko Jessayan, ‘Er moet meer tegenspraak zijn bij de adviezen van RIVM’, 5 april 2020, https://fd.nl/economie-politiek/1340155/er-moet-meer-tegenspraak-zijn-bij-de-adviezen-van-rivm

[61] BNNvara, ‘Artsen sturen brandbrief over coronamaatregelen: ‘Ze richten veel schade aan’, 1 juli 2020, https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/artsen-sturen-brandbrief-over-coronamaatregelen-ze-richten-veel-schade-aan

[62] https://opendebat.info/brandbrief/

Scroll naar boven