Corona en de toekomst van hygiëne – Deel 4 van 4: De toekomst van corona, glashelder

 Na drie artikelen over het nieuwe coronavirus, de maatregelen van de overheid, vaccins en geneesmiddelen, sluit dit vierde deel af met een schets van situatie en toekomst. Het beoogt dagelijks nieuws, verwachtingen van experts, journalisten, politicologen en filosofen een plek te geven in een groter plaatje. Daarin wordt betoogd dat het virus 1. vanuit meerdere hoeken werd voorspeld; 2. zou kunnen worden gezien als een gevolg, of misschien een symptoom, van de manier waarop we leven; 3. ons dwingt te kijken naar tendensen waar we liever voor wegkijken; 4. een crisis van ongekende omvang tot gevolg heeft, waarvan eigenlijk niemand weet wat we ermee aan moeten; 5. tegelijkertijd door iedereen wordt gebruikt om zijn eigen agenda door te voeren. Wat staat ons te wachten?

Wie al wist dat de pandemie zou uitbreken

Veel virologen zien epidemieën en pandemieën als een vaststaand gevolg van onze huidige levensstijl. Zij waarschuwen hier al jaren voor.[1] Dit komt door de bevolkingstoename en het aantal dieren dat nodig is om deze mensen te voeden. Maar ook door onze manier van wonen, letterlijk op elkaar gestapeld. Daarmee neemt de kans toe dat virussen overspringen van dieren naar mensen, die daar dan ook niet bepaald weerbaar voor zijn.[2] Ook organisatie Wakker Dier benadrukt deze link: ‘De coronacrisis dwingt ons om ook kritischer naar de intensieve veehouderij te kijken. […] De dieren zijn zwak door slechte leefomstandigheden, doorfokken en chronische stress. De vraag is niet óf maar wannéér het misgaat.’[3] In de Costaricaanse Bribi-gemeenschap zijn geen besmettingen.[4] Dat komt, volgens leider Levi Sucre Romero, door de manier waarop zij omgaan met de bossen en biodiversiteit. Of je ziek wordt van het virus heeft volgens hem vooral te maken met de kracht van je immuunsysteem, dat automatisch volgt vanuit je leefomstandigheden: ‘Je moet naar het grotere geheel kijken: waar komt deze pandemie vandaan?’[5]

Corona: het antwoord schuilt in de bossen

Wie het ook al wist

Werd het coronavirus in een Chinees lab gecreëerd[6] en is het ontsnapt? Ook in dat geval was dat geen complete verrassing. In maart 2019 werd bijvoorbeeld al een artikel gepubliceerd over het herhaaldelijk ontsnappen van dodelijke virussen uit laboratoria.[7] Nog specifieker: in januari 2018 waarschuwden diplomaten en wetenschappers al dat zij zich zorgen maakten over de slordige veiligheidsprotocollen in het laboratorium in Wuhan, China, waar onderzoek werd gedaan naar coronavirussen.[8] Ook de risico’s en ethiek van gain-of-function onderzoeken (waarbij doelbewust schadelijke virussen worden gekweekt en risico’s van ontsnapping en besmetting ontstaan) is al jaren onderwerp van discussie.[9]

De ethiek van gain-of-function-onderzoeken staat al jaren ter discussie

En wie het nog meer wist

Nog een stapje verder. Op 18 oktober 2019 werd in New York een opmerkelijk profetische bijeenkomst gehouden: Event 201.[10] Organisatoren: het Johns Hopkins Center for Health Security, het World Economic Forum en de Bill & Melinda Gates Foundation. Deelnemers: de VN, CIA, Amerikaanse CDC, Chinese CDC, farmaceutische bedrijven en banken. Het onderwerp: Stel, een ‘nieuw coronavirus’ breekt uit en veroorzaakt serieuze luchtweginfecties en ziekenhuisopnames, met een sterftecijfer van 10% tot gevolg. Wat doen we daarmee? Mondkapjes en beschermingsmiddelen werden besproken, een crash in de aandelenmarkt, het versneld ontwikkelen van een vaccin en de strijd tegen misinformatie. De discussies zijn netjes terug te vinden op de Johns Hopkins website.[11] Dankzij dit evenement hadden de organisatoren een mooi lijstje met aanbevelingen klaarliggen toen het werkelijke coronavirus een paar maanden later echt uitbrak.[12]

Wakker worden

Onze turbokoe moet toch nog wat meer melk gaan geven

Hebben al deze experts en organisaties nou helemaal geen alarm geslagen? Natuurlijk wel. Johns Hopkins stuurde persberichten uit over Event 201. Wakker Dier en Mr. Romero proberen al jaren aandacht te krijgen voor hun standpunten. Eerder raakte het ons alleen niet (genoeg). Aan de andere kant is wakker worden ook een kenmerk van onze tijd. De boodschap dat onze leefomgeving onder druk staat door het uitputten van onze natuurlijke hulpbronnen bijvoorbeeld vindt de laatste jaren hortend en stotend, gemengd met misinformatie, hypocrisie en eigenbelang, toch een weg naar het algemeen bewustzijn. Maar ondertussen, terwijl we weten dat “overvolle stallen” zorgen voor “zwakke dieren” en daarmee gevaren voor de mens opleveren, intensiveren we toch de melkveehouderij nog wat verder. Onze “turbokoe” moet toch nog maar wat meer melk gaan geven.[13]

Verbanden: hier zijn ze

Hoe duidelijk zijn de verbanden? Neem de rage van gezondheidsgoeroes. Zij zeggen dat we onze gezondheid voor een deel zelf in de hand hebben door wat we eten en hoe we bewegen. Maar zien we het verband ook tussen zwaarlijvigheid of diabetes en de vatbaarheid voor corona c.q. de ernst van besmetting?[14] Hoe ernstig nemen we schrijvers als Roland Duong die al in 2010 waarschuwde dat we in voeding keuzevrijheid eisen zonder dat we daar verantwoordelijkheid voor nemen?[15] We weten allemaal dat er een verband is tussen luchtkwaliteit en ademhalingsaandoeningen, astma en ernstigere gezondheidseffecten.[16] In China sterven meer dan een miljoen mensen per jaar aan luchtvervuiling (veel meer dus dan het wereldwijde (!) aantal coronasterfgevallen).[17] Zien we wel dat vervuilde lucht de kans om te sterven aan Covid-19 significant vergroot? Om precies te zijn: bij een toename van 1 microgram ultrafijnstof per m2 neemt sterfte met corona met maar liefst 15% toe![18] Ook in Nederland is de lucht behoorlijk vervuild: 10 tot 12 microgram fijnstof per m2.

In China sterven een miljoen mensen per jaar door luchtvervuiling

We willen keuzevrijheid in voeding zonder daar verantwoordelijkheid voor te nemen

 Symptoombestrijding

De coronacrisis zet al deze zaken en verbanden op scherp. Zo is het geen geheim dat de kwetsbaren het hardst worden geraakt.[19] Dat de coronacrisis onze privacyrechten vanzelfsprekend inperkt.[20] Censuur is ineens niet alleen toegestaan, maar wordt op Europees niveau afgedwongen.[21] De vraag rijst: zijn we echt iets aan het oplossen of zijn we alleen bezig met symptoombestrijding? Als onze Minister van Justitie na het opleggen van talloze boetes en aantekeningen in het strafblad zélf over de schreef gaat, hebben we het in Nederland vooral over welke straf hij verdient. We hebben het niet over haalbaarheid van afstand houden zelf. Ons antwoord op het coronavirus is een vaccin, en daarbij wellicht nationale “tracking systems”[22] en “digitale vaccincertificaten”[23] om deze vaccinatie af te dwingen. Waarom hebben we het niet over milieu, luchtkwaliteit, voeding, beweging en stress? Misschien vinden we, als we eerlijk zijn, de prijs daarvoor gewoon te hoog.

Vooruitdenkers: lokaal of dictatoriaal?

We raadplegen een paar vooruitdenkers. Alex Pentland, hoogleraar sociale informatica aan MIT in de VS, zegt tegen het NRC dat de coronacrisis, gevolgd door diepe recessie en een sprong in digitaal leven, een definitief waarschuwingssignaal is.[24] Als we bestand willen zijn voor de schokken van de toekomst, moeten we flexibeler, kleinschaliger, digitaler en lokaler worden, zegt hij. Pentland is één van de meest vooraanstaande onderzoekers van maatschappelijke systemen ter wereld, net als Duitse hoogleraar Dirk Helbing van de TU Delft en de ETH in Zürich.[25] Ze zeggen beide dat de top-down-aanpak faalt. ‘Vrijwel alle nationale overheden en de WHO bleken slecht voorbereid op deze pandemie, al was het al jaren een bekend risico,’ zegt Pentland. Lokaler werken is de oplossing. Mensen moeten meer zelf doen en niet alles afschuiven op een baas die het ook weer doorschuift, volgens Helbing, en dat vereist een andere mindset, een actievere houding. Zij zien twee opties: ‘Of we bouwen een nieuw systeem, of we houden het oude overeind met steeds dictatorialere ingrepen.’ En: ‘Als we de mogelijkheid die corona biedt nu niet grijpen, komt er vanzelf een nog grotere crisis die deze noodzakelijke verandering wél afdwingt.’

Vooruitdenkers: het nieuwe normaal houdt geen stand?

Filosoof en voormalig Denker des Vaderlands René ten Bos omschrijft het zo: we moeten de M samenvoegen met de V in RIVM.[26] Zolang we milieu en volksgezondheid als aparte onderwerpen zien, komen we er niet. Terwijl we ons niet druk maken om de meer dan 6.600.000 mensen die dit jaar al stierven aan honger[27], vervallen onze normen en waarden door irrationele angst voor corona. We raken in paniek bij angstige berichten en foto’s. We tellen obsessief de besmettingen, zonder ons te willen afvragen of we wel goed tellen. En mensen die rationeel op de sterftecijfers wijzen, worden als ongevoelig bestempeld. ‘De mens heeft niet alleen een toekomst nodig, maar ook troost. We kunnen alleen maar goed functioneren als we worden aangeraakt[..]. Bovendien is de huid van groot belang voor ons immuunsysteem[.]’[28] Het “nieuwe normaal” gaat in elk geval niet werken, zegt Ten Bos. Dat is slechts wachten op de volgende pandemie. ‘Het kappen van regenwouden stelt ons bloot aan allerlei virussen[…] Onze intensieve veeteelt veroorzaakt bij ons immuniteitszwakte.’ Het tweede grote probleem volgens Ten Bos is het just-in-time-principe. De voorraden worden uitgehold. Er is in de zorg geen spek op de botten. Ten Bos: ‘Had de overheid aan het begin van de pandemie zulke strenge lockdown-maatregelen moeten treffen, als er genoeg IC-bedden waren geweest?’

Vooruitdenkers: nationalisering?

Ook Bulgaars politicoloog Ivan Krastev denkt dat we onze bevoorrading in elk geval anders zullen gaan regelen.[29] We willen niet meer afhankelijk zijn van geïmporteerde goederen voor de volksgezondheid, te meer daar weinig landen op elkaar konden rekenen voor hulp toen er tekorten waren. Nationalisering is volgens hem het gevolg. Hoeveel burgers houden zich nog bezig met de EU, als ze thuis in een lockdown zitten? Ook op politiek niveau vraagt een pandemie om Europese samenwerking, aldus Krastev, maar die kwam er niet. Landen kijken bij twijfel naar elkaar, zodat ten minste de kritiek van de bevolking niet te groot kan zijn. Naast de buitengewone bevoegdheden die de overheid zich permitteert, wordt zij ook op buitengewone wijze door burgers beoordeeld en vergeleken met anderen. De crisis zal volgens Krastev de politieke, economische, sociale verschillen vergroten. De bereidheid van mensen om inperkingen van hun vrijheden te accepteren zal snel afnemen als de zorgen om de economische toekomst zwaarder gaan wegen.

We hebben het virus zien aankomen. We doen er alleen weinig mee.

Het grote plaatje

We zijn aan het eind gekomen van deze serie van vier artikelen over de impact van het coronavirus. In het eerste deel kwam naar voren wat we weten over de aard van het virus en dat onze manier van besmettingen en sterfgevallen tellen nogal wat te wensen overlaat. Deel 2 richtte zich op het beleid van de overheid. Wegen de maatregelen wel op tegen de ingrijpende gevolgen? De adviezen van het OMT zijn geheim, maar wel heilig. Daar wordt inmiddels gelukkig aan gewerkt.[30] Deel 3 plaatste vraagtekens bij de heksenjacht op vaccins en plaatste dit in een breder perspectief: hoe haalbaar en gewenst is wereldwijde vaccinatie? Dit laatste artikel betoogt tenslotte dat we het virus op vele manieren hebben zien aankomen en dat we ook eigenlijk de oplossingen wel paraat hebben. We doen er alleen weinig mee, richten ons in plaats daarvan op symptoombestrijding. Dat gegeven onthult een grimmige toekomst. Wellicht is het coronavirus slechts een virus “vóór het virus”[31].

Perspectief textielverzorgingsbranche

Hoe bereiden we ons voor op de toekomst?

Wat betekent dit voor de textielverzorgingsbranche? We zijn als mensheid hardleers: we zullen niet anders gaan wonen, niet anders met veeteelt omgaan, dus virussen zijn de komende tijd waarschijnlijk onze metgezel. Aandacht voor hygiëne wordt daarmee steeds belangrijker. Welke garanties kan de professionele textielverzorging bieden naar haar klanten toe? Daarnaast: welke stappen kan zij zetten in duurzaamheid, de structurele oplossing tegen virussen? En ook: worden onze besturingssystemen juist lokaal of dictatoriaal? Moeten we rekening gaan houden met meer nationale regels, of een grotere regionale vrijheid? In hoeverre zal het principe van lean processing op de schop komen? Blijven we vasthouden aan just-in-time of gaan we zorgen voor meer voorraden om klappen in de toekomst beter op te vangen? Welke impact heeft het vergroten van de politieke, economische en sociale verschillen op onze branche? Dit zijn de vragen die de branche zichzelf kan stellen als men zich op de toekomst wil voorbereiden.

[1] Zie bijv. VPRO Tegenlicht, ‘Virus van Morgen’, https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/kijk/afleveringen/2019-2020/virus-van-morgen.html

[2] Ibid.

[3] Zie https://twitter.com/lientje1967/status/1276123382648647680/photo/1 en ook Wakker Dier, ‘Coronacrisis dwingt tot hervorming vee-industrie’, 26 juni 2020, https://www.wakkerdier.nl/nieuws/coronacrisis-dwingt-tot-hervormen-vee-industrie/

[4] Jelle van der Meulen, ‘Het antwoord op corona schuilt in de bossen’, One World, 11 mei 2020, https://www.oneworld.nl/lezen/klimaat/klimaatonrecht/het-antwoord-op-corona-schuilt-in-de-bossen/

[5] Ibid.

[6] Zie bijv. Xiaolu Tang et al., ‘On the origin and continuing evolution of SARS-CoV-2’, 3 maart 2020, https://academic.oup.com/nsr/article/7/6/1012/5775463, Sakshi Piplani et al., ‘In silico comparison of spike protein-ACE2 binding affinities across species; significance for the possible origin of the SARS-CoV-2 virus’, 13 mei 2020, https://arxiv.org/abs/2005.06199 en B. Sorensen et al., ‘Biovacc-19: A Candidate Vaccine for Covid-10 (SARS-CoV-2) Developed from Analysis of its General Method of Action for Infectivity’, 28 mei 2020, https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/DBBC0FA6E3763B0067CAAD8F3363E527/S2633289220000083a.pdf/biovacc19_a_candidate_vaccine_for_covid19_sarscov2_developed_from_analysis_of_its_general_method_of_action_for_infectivity.pdf

[7] Kelsey Piper, ‘How deadly pathogens have escaped the lab – over and over again’, Vox, 20 maart 2019, https://www.vox.com/future-perfect/2019/3/20/18260669/deadly-pathogens-escape-lab-smallpox-bird-flu

[8] Josh Rogin, ‘State Department cables warned of safety issues at Wuhan lab studying bat coronaviruses’, 14 april 2020, https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/04/14/state-department-cables-warned-safety-issues-wuhan-lab-studying-bat-coronaviruses/

[9] Duurzaam Nieuws, ‘Experimenten met coronavirus al in 2013 afgewezen, nieuwe risico’s in beeld’, 24 juli 2020, https://www.duurzaamnieuws.nl/experimenten-met-coronavirus-al-in-2013-afgewezen-wegens-risicos-voor-volksgezondheid/

[10] Johns Hopkins, ‘Event 201 pandemic exercise underscores immediate need for global public-private cooperation to mitigate severe economic and societal impacts of pandemics’, 17 oktober 2019, https://www.centerforhealthsecurity.org/event201/191017-press-release.html

[11] Johns Hopkins, Event 201 Videos, https://www.centerforhealthsecurity.org/event201/videos.html#highlights 

[12] Johns Hopkins, ‘Organizations release 7 recommendations in a joint call to action’, 17 januari 2020, https://www.centerforhealthsecurity.org/news/center-news/2020-01-17-Event201-recommendations.html

[13] Pieter Hotse Smit, ‘Toekomstbeeld FrieslandCampina: de Nederlandse turbokoe zal nóg meer melk gaan geven’, 23 juli 2020, https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/toekomstbeeld-frieslandcampina-de-nederlandse-turbokoe-zal-nog-meer-melk-gaan-geven~b5dad05f/

[14] Zie bijv. William Cortvriendt, ‘Waarom Covid-19 vaker mensen met overgewicht treft’, HP/De Tijd, 06/2020, p. 64. Of Hanneke van Houwelingen, ‘Studie onder eerste honderd coronapatienten in ziekenhuis: diabetici lopen meer risico’, AD, 2 april 2020, https://www.ad.nl/binnenland/studie-onder-eerste-honderd-coronapatienten-in-ziekenhuis-diabetici-lopen-meer-risico~ad1d58ec/

[15] Roland Duong, ‘Het supermarktparadijs’, Athenaeum, Amsterdam 2010.

[16] World Air Quality Index Project, https://waqi.info/nl/

[17] Beth Gardiner, ‘China’s verrassende maatregelen tegen luchtvervuiling’, National Geographic, 9 november 2017, https://www.nationalgeographic.nl/milieu/2017/05/chinas-verrassende-maatregelen-tegen-luchtvervuiling

[18] Hester van Santen, ‘Vuile lucht vergroot de kans om te sterven aan Covid-19’, 9 april 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/04/09/vuile-lucht-vergroot-de-kans-om-te-sterven-aan-covid-19-a3996388

[19] Zie bijv. Jan Tromp, ‘Burgemeesters: coronacrisis treft kwetsbare wijken hard, 1,25 miljard euro nodig voor actieplan’, 16 juni 2020, https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/burgemeesters-coronacrisis-treft-kwetsbare-wijken-hard-1-25-miljard-euro-nodig-voor-actieplan~be9f35fc/

[20] Zie bijv. Koen Konings, ‘Privacy en corona app zijn als water en vuur’, 7 mei 2020, https://www.rtvnoord.nl/nieuws/619122/Privacy-en-corona-app-zijn-als-water-en-vuur of Marjolein Lanzing, ‘Opinie: framing van corona-app als kwestie van solidariteit is emotionele chantage’, 21 juli 2020, https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/opinie-framing-van-corona-app-als-kwestie-van-solidariteit-is-emotionele-chantage~b2826c4e/

[21] Europese Commissie, ‘Gezamenlijke mededeling aan het Europees Parliament, de Europese Raad, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s’, Brussel, 10 juli 2020, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:52020JC0008

[22] Matt Perez, ‘Bill Gates calls for national tracking system for coronavirus during Reddit AMA’, 18 maart 2020, https://www.forbes.com/sites/mattperez/2020/03/18/bill-gates-calls-for-national-tracking-system-for-coronavirus-during-reddit-ama/

[23] Frankema, ‘Bill Gates wil een “digital certificaat” om te identificeren wie het Covid-19-vaccin heeft gehad’, 15 april 2020, https://stichtingvaccinvrij.nl/bill-gates-wil-een-digitaal-certificaat-om-te-identificeren-wie-het-covid-19-vaccin-heeft-gehad/

[24] Wouter van Noort, ‘De wereld heeft een nieuw besturingssysteem nodig’, NRC, 19 juni 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/06/19/de-wereld-heeft-een-nieuw-besturingssysteem-nodig-a4003444

[25] Ibid.

[26] René ten Bos, ‘De coronastorm: hoe een virus ons verstand wegvaagde’, Boom Uitgevers, Amsterdam, 2020.

[27] The World Counts, People who died from hunger, https://www.theworldcounts.com/challenges/people-and-poverty/hunger-and-obesity/how-many-people-die-from-hunger-each-year/story

[28] Rosan Hollak, ‘Filosoof René ten Bos: ‘Terug naar ‘normaal’ is een gevaarlijke illusie’’, NRC, 29 mei 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/29/filosoof-rene-ten-bos-terug-naar-normaal-is-een-gevaarlijke-illusie-a4001237

[29] Ivan Krastev, ‘Morgen komt geen dag te laat: Hoe de pandemie Europa verandert’, Atlas Contact, Amsterdam, 2020.

[30] Mark Lievisse Adriaanse en Rik Rutten, ‘Woord van RIVM is niet meer heilig in Den Haag’, 11 augustus 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/08/11/woord-van-rivm-is-niet-meer-heilig-in-den-haag-a4008513

[31] Rosan Hollak, ‘Filosoof René ten Bos: ‘Terug naar ‘normaal’ is een gevaarlijke illusie’’, NRC, 29 mei 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/29/filosoof-rene-ten-bos-terug-naar-normaal-is-een-gevaarlijke-illusie-a4001237

Scroll naar boven